Onderzoek naar vereiste kennis en vaardigheden van laag opgeleiden

Drs. P.A.M. den Boer
Prof. dr. B.W.M. Hövels

Laag opgeleiden hebben een zwakke positie op de arbeidsmarkt. Dat geldt nog het sterkst voor degenen die onder vbo- of mavoniveau zijn blijven steken. Statistieken van het CBS laten zien dat de geregistreerde werkloosheid onder deze laagst opgeleide categorie in de jaren 1990-1997 (steeds) bijna drie maal zo hoog was als onder de totale beroepsbevolking. Maar ook voor laag opgeleiden die wel een vbo- of mavo-opleiding hebben afgerond, liggen de werkloosheidspercentages boven het gemiddelde (CBS, 1998). Laag opgeleiden blijken bovendien sterk oververtegenwoordigd te zijn onder langdurig werklozen.

Er zijn aanwijzingen dat de arbeidsmarktpositie van laag opgeleiden de komende jaren niet drastisch zal verbeteren. Uit een toekomstverkenning van ontwikkelingen op de arbeids­markt (Borghans e.a., 1998) komt naar voren dat, afhankelijk van de economische ontwik­kelingen en het gevoerde beleid, in 2007 voor laag opgeleiden naar verwachting een aan­bodoverschot van minimaal 150.000 en maximaal 500.000 personen zal bestaan. Dit steekt schril af tegen het verwachte aanbodtekort van 200.000 tot 350.000 personen op HBO/WO niveau. 

Onderzoek naar vereiste kennis en vaardigheden van laag opgeleiden

Voor de benutting van perspectieven voor laag opgeleiden is het, zo moge duidelijk zijn, van groot belang dat zij beschikken over de benodigde kennis en vaardigheden. Lange tijd was uit onderzoek slechts vrij gefragmenteerde informatie voorhanden over de vraag om welke vaardigheden het daarbij gaat. De beschikbare informatie wees er op dat van laag opgeleiden niet alleen technisch-instrumentele vaardigheden (zoals vakkennis en vaktechni­sche vaardigheden) worden verlangd, maar in toenemende mate ook sociaal-normatieve vaardigheden en leervaardigheden (zie voor de voedings- en genotmiddelenindustrie: De Wolff en Mevissen, 1995; voor de categorie zeer voortijdig schoolverlaters: Eimers, 1995). Over de precieze betekenis van de verschillende soorten vaardigheden, hoe zij zich tot elkaar verhouden en in welke context, bestond echter nog veel onduidelijkheid. Om deze reden heeft de Organisatie voor Strategisch Arbeidsmarktonderzoek (OSA) in 1997 een onderzoek laten verrichten, gericht op het verkrijgen van een systematisch en coherent beeld van de vaardigheden die van laag opgeleiden worden verlangd. Het onderzoek is uitgevoerd door het ITS (Den Boer e.a., 1998). De vraagstelling van het onderzoek is als volgt gefor­muleerd:

Welke (combinaties van) sociale, communicatieve en leervaardigheden en instrumentele beroepsvaardigheden worden verlangd van laag opgeleide werknemers en kunnen hen een relatief perspectiefvolle arbeidsmarktpositie verschaffen? 

Tien vragen en de antwoorden

Aan de hand van de verschillende onderzoeksvragen worden de belangrijkste uitkomsten van het onderzoek op een rij gezet. De eerste vijf vragen hebben betrekking op de aard van de kennis, vaardigheden en houdingen die werkgevers verlangen van laag opgeleiden. Vanaf vraag zes verschuift het accent naar het selectie-, loopbaan- en scholingsbeleid van de arbeidsorganisaties.  

1 In welke sectoren zijn de werkgelegenheidsvooruitzichten voor laag opgeleiden gunstig? 

Als we afgaan op de werkgelegenheidsvooruitzichten in de 650 onderzochte bedrijven, kunnen we de perspectieven voor laag opgeleiden in de horeca, de niet-commerciële dienst­verlening, de bouw en de transportsector als relatief gunstig beschouwen. Zeker in de beide laatste sectoren zal vermoedelijk alleen de vraag naar (vbo-)gediplomeerden de komende jaren toenemen, niet de vraag naar ongeschoolden.

In de industrie en in de financiële en zakelijke dienstverlening lijkt de werkgelegenheid voor laag opgeleiden af te kalven. Dit komt vrijwel geheel voor rekening van de grote bedrijven in deze sectoren. Overigens is de industrie - gerekend in absolute aantallen werknemers - voor laag opgeleiden nog steeds de belangrijkste sector.

In de handel lijkt de werkgelegenheid voor laag opgeleiden betrekkelijk stabiel. Over de werkge­le­gen­heidsperspectieven in de agrarische sector kunnen, vanwege de overheersende invloed van seizoenfactoren, op basis van dit onderzoek nauwelijks uitspraken worden gedaan.

Over de hele linie zijn de werkgelegenheidsvooruitzichten voor laag opgeleiden in het MKB gunstiger dan in het grootbedrijf.

Genoemde uitkomsten zijn gebaseerd op de verwachte ontwikkeling van de >natuurlijke vraag= in de onderzochte bedrijven. De toekomstperspectieven van laag opgeleiden kunnen ook worden beïnvloed door (veranderingen in) beleid dat er op is gericht om deze vraag naar arbeid te stimuleren, zoals afdrachtskortingen (voor lonen tot 115% van het minimumloon en bij het in dienst nemen van langdurig werklozen), de regeling voor >witte werksters=, maatregelen gericht op een betere bezetting van de laagste loonschalen etc..   

2 Welke vaardigheden worden verlangd bij intrede van laag opgeleide werknemers? 

Werkgevers hechten bij intrede van een laag opgeleide werknemer sterk aan diens motivatie (inzet, affiniteit met het werk, loyaliteit) en aan een goede werkhouding: betrouwbaarheid, werkdiscipline, nauwkeurigheid, doorzettingsvermogen en kunnen samenwerken zijn alle van groot belang. Dit blijkt uit tabel 1, waarin 40 vaardigheden in volgorde van belang zijn gerangschikt.

Werkgevers verlangen ook sociale vaardigheden en een goede - vooral mondelinge - uit­drukkingsvaardigheid. Genoemde vaardigheden kunnen beschouwd worden als kritische basisvaardigheden voor toegang van laag opgeleiden tot de arbeidsmarkt. 

Opvallend in tabel 1 is de lage score voor vakkennis en vaktechnische vaardigheden. Hier­aan stellen werkgevers bij intrede van laag opgeleiden gemiddeld duidelijk minder hoge eisen. Dit betekent lang niet altijd dat deze vaardigheden voor de te vervullen functie zonder betekenis zijn. Vaak zijn de vereiste vaktechnische vaardigheden echter dermate bedrijfs- of functiespecifiek dat ze niet meteen al van nieuwe werknemers kunnen worden verlangd. Werkgevers realiseren zich dat. Het gaat er dan veel meer om dat de nieuwelingen bereid en in staat zijn deze vaardigheden - al doende, tijdens de inwerkperiode of door scholing - aan te leren, met andere woorden: dat ze voldoende schoolbaar zijn. 

Tabel 1 - Competenties die volgens werkgevers van groot of minder groot belang zijn bij de  intrede van laag opgeleiden

gemiddeld belang bij intrede
1 = niet belangrijk; 4 = zeer belangrijk)